Dokladny rok urodzenia Mieszka I i data rozpoczecia jego panowania sa
nieznane. Przypuszcza sie jedynie, ze objal on rzady ksiazece jeszcze
przed 963r. Odziedziczywszy po swych poprzednikach
niewielkie panstewko miedzy Odra i Wisla, uczynil je w ciagu swoich rzadow
silnym i rozlegym ksiestwem, ktore w niedlugim czasie zyskalo duze
znaczenie polityczne w srodkowej Europie. Celem jego panowania
bylo zbudowanie silnego bloku slowianskiego. Dla urzeczywistnienia
tego celu przyjal za zone Dobrawe, corke czeskiego ksiecia Boleslawa I
i wraz z nia wiare chrzescijanska z Czech w 966 r.
Poprzez poslubienie Dobrawy czyli Dabrowki, Mieszko I zdobyl piekna zone,
sojusz z bratnim narodem slowianskim, nawiazal porozumienie z papiestwem,
co z kolei stworzylo dostep do cywilizacji zachodniej.
Przyjecie chrztu zespolilo panstwo i wzmocnilo jego wladze.
Prowadzil ciagle wojny z Niemcami a takze z cesarzem ktory w 972r. wyprawil
sie na Polske. Stracil wtedy w lenno tereny z lewego brzegu Odry.
Kilka lat pozniej zadal kleske samemu cesarzowi i odzyskal stracone
wczesniej tereny. Uniknal jednak wojny z Czechami, a takze z silna wtedy
Rusia Kijowska na rzecz ktorej w 981 r. stracil Grody Czerwienskie,
tereny nad Sanem i gornym Bugiem. Powiekszyl ksiestwo o Malopolske
i Slask, a takze o czesc Pomorza.
Umarl w 992r. i prawdopodobnie zostal pochowany w podziemiach katedry
poznanskiej.
Najstarszy syn Mieszka I i Dobrawy, urodzil sie w 966 lub 967r.
Zjednoczyl zachodnia Slowianszczyzne pod swoim berlem i rzadzil
niepodzielnie panstwem przez 33 lata zyskujac u kronikarzy przydomek
Wielkiego lub Chrobrego. Jeszcze za zycia ojca bral udzial
w wyprawach wojennych zdobywajac doswiadczenie wojenne i polityczne.
Jednoczac tereny musial toczyc wojny. Czasowe zajecie Czech w r.1003
doprowadzilo do walk z Niemcami ciagnacymi sie kilkanascie lat.
Zakonczyly sie one pokojem w Budziszynie w r. 1018. Cesarz niemiecki
Henryk II uznal wowczas suwerennosc Polski i zatwierdzil jej stan
posiadania, wraz z zaodrzanskimi ziemiami z Milskiem i Luzycami.
Boleslaw rozszerzyl rowniez wplywy polskie na wschodzie przez
zwycieska wyprawe na Kijow w r. 1018 i odzyskal Grody Czerwienskie
stracone za panowania ojca. Granice panstwa polskiego
obejmowaly Pomorze szczecinskie, Milsk i Luzyce na zachodzie, Morawy
na poludniu i Grody Czerwieniskie na wschodzie.
W poczatkach swojego panowania udzielil pomocy i otoczyl opieka
biskupa praskiego Wojciecha wygnanego z Czech. Kiedy ten zginal smiercia
meczenska w misji chrzescijanskiej nieopodal Gdanska, Boleslaw wykupil jego
zwloki z rak Prusow za tyle zlota ile wazylo jego cialo.
Biskup Wojciech zostal uznany swietym w 999r. i pochowany w katedrze
gnieznienskiej.
Boleslaw wyciagnal z tej sytuacji korzysci polityczne. Uzyskal
zgode na zalozenie arcybiskupstwa w Gnieznie i zalozyl obok juz
istniejacego biskupstwa w Poznaniu trzy dalsze: w Krakowie, Wroclawiu i
Kolobrzegu. Wynikiem jego staran dyplomatycznych byl przyjazd cesarza
Ottona III do Polski. Cesarz przybyl w 1000 r. jako pielgrzym do grobu
swietego Wojciecha i uczetniczyl w zjezdzie gnieznienskim. Uznal suwerennosc
panstwa polskiego i dokonal symbolicznej koronacji Boleslawa Chrobrego.
Insygnia krolewskie otrzymal Chrobry od papieza Sylwestra II.
Boleslaw Chrobry umarl w 1025 r. i zostal pochowany w podziemiach katedry
poznanskiej.
Najstarszy syn Kazimierza Odnowiciela i Dobroniegi. Urodzil sie okolo
r. 1039. Wstapil na tron po smierci ojca w r. 1058. Byl wladca
energicznym, odwaznym, ambitnym i hojnym, co znalazlo swoje odbicie
w przydomkach "Smialy" i "Szczodry", jakie wymieniaja kronikarze.
Polityka jego zdolala dzwignac Polske na miejsce zdobyte jej niegdys
przez Bolestawa Chrobrego. Boleslawa Smialego cechowala jednak
gwaltownosc i porywczosc, skutkiem czego po wielu sukcesach politycznych
i wojskowych panowanie jego zakonczylo sie nagla katastrofa,
ktorej blizsze okolicznosci nie sa nam dzisiaj dobrze znane.
Zawazyl tu niewatpliwie i zatarg krola z moznowladcami, zwlaszcza
z poteznym biskupem krakowskim Stanislawem ze Szczepanowa, na ktorego
wydal Boleslaw surowy wyrok. Gall Anonim pisal o tym ostroznie:
"Jak zostal krol Boleslaw z Polski wyrzucony, duzo byloby o tym do
opowiadania, lecz to powiedziec wolno, ze nie powinien byl pomazaniec
na pomazancu jakiegokolwiek grzechu cielesnie mscic. To bowiem wiele
mu zaszkodzilo, gdy przeciw grzechowi grzech zastosowal, gdy za zdrade
wydal biskupa na obciecie czlonkow..."
Krol musial opuscic kraj i udac sie na wygnanie w r. 1079.
Umarl w r. 1081 na Wegrzech.
W czasie swojego panowania prowadzil polityke w opozycji do Niemiec
popierajac papieza. Pozbyl sie formalnej zaleznosci wobec cesarstwa
i koronowal sie na krola w 1076 r. czemu Niemcy nie mogli zapobiec.
Poza tym przywrocil arcybiskupstwo na powrot do Gniezna, a stolice Polski
przeniosl do Krakowa.
Mlodszy syn Wladyslawa Hermana i jego drugiej zony Judyty, ksiezniczki
czeskiej urodzil sie w r. 1086. Pierwsza jego zona byla Zbyslawa,
corka ksiecia kijowskiego Swietopelka II. Po jej smierci pojal Salomee,
corke hrabiego Bergu. Przejawial duze talenty polityczne i wojskowe.
Boleslaw za zycia ojca byl wladca dzielnicy slasko-malopolskiej.
Po jego smierci podlegal poczatkowo starszemu bratu Zbigniewowi
w latach 1102-1106. Boleslaw powodowany ambicja, jak tez checia
zjednoczenia panstwa wszczal walki ze Zbigniewem uzyskujac rychlo
przewage. Obawiajac sie Zbigniewa, kazal go oslepic.
Nawet uwielbiejacy Boleslawa Krzywoustego Gall Anonim nazwal to
"zbrodnia i grzechem". Cesarz niemiecki Henryk V wykorzystal ten czyn
jako pretekst do najazdu na Polske. Najazd Niemcow zjednoczyl
spoleczenstwo wokol Boleslawa, jako obroncy niezaleznosci panstwa.
Cesarz nie zdolal zdobyc ani bohatersko broniacego sie Glogowa
ani Wroclawia. Kleska na Psim Polu zmusila go do odwrotu. Dzielem
Boleslawa Krzywoustego bylo takze odzyskanie Pomorza. Po kilkuletnich
zaciekle prowadzonych walkach Polska uzyskala dostep do morza od wyspy
Rugii na zachodzie do ujscia Wisly.
Obok wielu sukcesow doznawal jednak Boleslaw Krzywousty
niepowodzen. Bunt wojewody Skarbimierza w r. 1117 i pozniejsza
niepomyslna wojna z Wegrami w r. 1132 nie dozwolily mu
ukoronowac sie na krola. W r. 1135 musial nadto zlozyc cesarzowi Lotarowi
w Merseburgu hold z Rugii i Pomorza. Najwieksza jednak kleska Krzywoustego
byl fakt, ze walczac cale zycie o zjednoczenie Polski i jej calkowita
niezaleznosc polityczna, musial przed smiercia w r. 1138 zrezygnowac z tych
idei, ulegajac coraz silnieiszym dazeniom odsrodkowym. Wbrew wlasnemu
przekonaniu podzielil kraj pomiedzy synow. Najstarszy Wladyslaw otrzymal
Slask, Boleslaw Kedzierzawy Mazowsze i Kujawy, Mieszko Stary Wielkopolske,
a Salomea, przy ktorej pozostawali nieletni Henryk i Kazimierz, dostala
dzielnice leczycka. Aby jednak mimo podzialu utrzymac jednosc panstwa,
ustanowil Boleslaw zasade pryncypatu czyli zwierzchnictwa. Wielkim ksieciem
mial byc najstarszy z rodu, i jemu na znak wladzy przypadala w udziale
dzielnica wielkoksiazeca z Krakowem jako
stolica, oraz zwierzchnictwo nad Pomorzem. Boleslaw Krzywousty
pochowany zostal w Plocku.
Wnuk Konrada Mazowieckiego, a syn Kazimierza Kujawskiego i jego zony,
ksiezniczki slaskiej Eufrozyny, przyrodni brat Leszka Czarnego
urodzil sie okolo r. 1261. Zona jego byla ksiezniczke wielkopolska Jadwiga.
Z kilkorga ich dzieci zaznaczyli sie w dziejach syn Kazimierz Wielki
i corka Elzbieta, zona krola wegierskiego Karola Roberta a matka
Ludwika Wegierskiego. Wladyslaw, z powodu niskiego wzrostu nazwany
Lokietkiem, byl czlowiekiem mocnego charakteru, duzej energii
i wybitnych zdolnosci wojskowych. Jeszcze jako ksiaze brzesko-kujawski,
a niebawem takze leczycki i sieradzki, poczal myslec
o mozliwosci zjednoczenia panstwa polskiego. Wszczal wiec najpierw walke
z Henrykiem Probusem o tron krakowski i zdolal nawet po jego smierci
opanowac Malopolske. Majac jednak silnych przeciwnikow napotkal na trudnosci
i musial opuscic Polske. Na obczyznie nie marnowal jednak czasu.
Zapewnil sobie pomoc ze strony Wegier a potem poparcie papieza
Bonifacego VIII. Dopiero wtedy, w 1304 roku powrocil do ojczyzny
by rozpoczac zacieta walke z silami czeskimi. Pomagalo mu w niej
rycerstwo wsrod ktorego cieszyl sie ogromnym wzieciem. Nawet chlopi
udzielali mu pomocy poniewaz cale spoleczenstwo dazylo do zjednoczenia
panstwa wlasnymi silami. Uzyskal Malopolske, czesc Wielkopolski,
i Pomorze Gdanskie. Nie podobalo sie to sasiadom ktorych niepokoilo
scalanie i jednoczenie Polski, obawiali sie bowiem utraty niedawno zagarnietych
ziem polskich. Tak wiec Brandenburczycy, a potem Krzyzacy zagarneli
Pomorze Gdanskie ktore od tej pory zostalo oderwane od Polski na 150 lat.
Lokietek nie mogl obronic Pomorza poniewaz byl zajety klopotami
wewnetrznymi. Nastepnie wypadlo mu prowadzic wojne z Brandenburgia o
Wielkopolske, a takze z krolem czeskim Janem Luksemburskim ktory
uwazal sie za krola polskiego. W koncu doszlo do rozprawy oreznej
z Krzyzakami, ktorzy ustawicznie grabili Mazowsze, Kujawy a nawet
Wielkopolske. Pomimo zwyciestwa pod Plowcami w 1331 Kujawy przeszly
na wlasnosc Krzyzakow.
Lokietek nawiazal dobre stosunki z Litwa co dalo podstawy do stalej
wspolpracy w obronie przed agresywnymi Krzyzakami.
Sukcesem Lokietka byla koronacja na krola calej Polski.
Kladlo to kres niebezpiecznemu, z gora dwuwiekowemu rozbiciu dzielnicowemu
i stanowilo symbol zjednoczenia panstwa polskiego.
Koronacja odbyla sie w r. 1320 i to nie w Gnieznie, lecz po raz pierwszy
w Krakowie, ktory stal sie odtad stolica zjednoczonego panstwa.
Akt koronacji wzmocnil ogromnie prestiz Lokietka tak wewnatrz Polski,
jak i na terenie miedzynarodowym. Wladyslaw umarl w r. 1333 i pochowany
zostal na Wawelu.
Syn Wladyslawa Lokietka i ksiezniczki wielkopolskiej Jadwigi urodzil sie
w r. 1310. Objal rzady bezposrednio po smierci ojca w r. 1333 i odbyl
uroczysta koronacje. Brak meskiego potomka sprawil, ze na
Kazimierzu wygasla glowna linia Piastow. Kazimierz Wielki kladl nacisk
na wzmocnienie Polski przez wewnetrzna organizacje. Bylo to mozliwe
tylko w warunkach pokojowych. Dlatego tez w poczatkach panowania
godzil sie na mniej korzystne uklady w celu unikniecia walk oreznych
z sasiadami. Tak wiec wyrazil zgode na zatrzymanie Slaska przez wladce
czeskiego, nie rezygnujac z praw Polski do tej ziemi w przyszlosci.
Pozostawil tez Brandenburczukom ziemie nad srodkowa Odra i Krzyzakom
Pomorze. Odzyskal za to Kujawy i ziemie dobrzynska a po tym ziemie
na polnoc od Noteci. Straty terytorialne na zachodzie kompensowal przez
zajecie ksiestwa halicko-wlodzimierskiego czyli dawnej Rusi Czerwonej.
Najwieksza jednak zasluga Kazimierza Wielkiego bylo stworzenie programu
politycznego, ktory doprowadzil Polske do niebywalej dotychczas potegi.
Kazimierz stal sie tworca jednolitej administracji w calym panstwie
i reformatorem skarbowosci. Uporzadkowal stosunki prawne oglaszajac
statuty, czyli ustawy. Usprawnil sadownictwo i zapewnil nalezyta opieke
stanom nizszym, gnebionym przez samowole moznowladcow. Bezpieczenstwo
wewnetrzne i dobra polityka gospodarcza doprowadzily do rozwoju miast,
handlu i rzemiosla. Troszczyl sie takze Kazimierz o rozkwit oswiaty,
czego dowodem jest zalozenie w r. 1364 Akademii Krakowskiej, najstarszego
uniwersytetu w srodkowej Europie po uniwersytecie czeskim w Pradze.
W tym tez okresie odbyl sie w Krakowie tzw. kongres krakowski w sprawie
wojen krzyzowych. Uczestniczyli w nim m.in. cesarz niemiecki,
krol wegierski i krol Cypru.
Kazimierz Wielki umarl w r. 1370, i pochowany zostal na Wawelu.
Slawny pogromca Krzyzakow byl wnukiem znakomitego organizatora panstwa
litewskiego, Giedymina, a synem wielkiego ksiecia Olgierda i jego zony
Julianny, ksiezniczki twerskiej. Urodzil sie pomiedzy 1348 a 1351 r. Gdy
umarl jego ojciec, objal w r. 1377 rzady wielkoksiazece na Litwie,
pokonawszy swoich przeciwnikow - stryja Kiejstuta i jego syna Witolda.
Chetnie przyjal propozycje malzenstwa z krolowa Polski Jadwiga i zgodzil
sie na polaczenie Litwy z Polska. Po zaslubieniu Jadwigi objal
Wladyslaw rzady krolewskie w Polsce. Jego rola jako przybysza, w dodatku
niedawno dopiero ochrzczonego byla dosc trudna, zwlaszcza wobec
moznowladcow malopolskich. Przebywal stale w Polsce, a wladze nad Litwa
powierzyl wielkorzadcom. Celem zaciesnienia wezlow miedzy obydwoma krajami
zawarto w r. 1401 unie radomsko-wilenska, a w r. 1413 unie horodelska.
Byla to wprawdzie unia
osobista, to znaczy polaczenie obu panstw za posrednictwem osoby wspolnego
monarchy, ale katolicka szlachta litewska zostala zrownana w prawach
ze szlachta polska i przyjeta do herbow polskich. Rosnaca potega Polski,
unia z Litwa i jej chrzest doprowadzily do wielkiej wojny z zakonem
krzyzackim. Polaczone sily polsko-litewskie zadaly Krzyzakom na polach
Grunwaldu 15 lipca 1410 r. straszliwa kleske, po ktorej Zakon nie powrocil
juz do dawnej potegi. W zawartym pokoju nie zdolano jednak wykorzystac
plonu wspanialego zwyciestwa, tak ze trzeba bylo toczyc z Zakonem dalsze
walki w latach 1414 i 1422 oraz prowadzic z nim spory dyplomatyczne na
soborze w Konstancji.
Wladyslaw Jagiello doczekawszy sie wreszcie dwoch synow z czwartego
malzenstwa uzyskal przyrzeczenie ze strony moznowladcow, ze po jego smierci
ktorys z synow zostanie wybrany krolem na drodze elekcji. W zamian za to
szlachta otrzymala od niego szereg nowych przywilejow, m.in. slynne prawo
"neminem captivabimus" o nietykalnosci osobistej, z ktorym laczyla sie
tez nietykalnosc majatkowa.
W ten sposob w Polsce zakonczyl sie okres krolow dziedzicznych i rozpoczal
okres krolow elekcyjnech, wzrost roli szlachty i stopniowe oslabianie
wladzy krolewskiej.
Jagiello umarl w r. 1434 i spoczywa na Wawelu.
Mlodszy syn Jagielly i Zofii, urodzil sie w r. 1427. Wielkim ksieciem
litewskim zostal w r. 1440. W piec lat pozniej obrano go po Wladyslawie
Warnenczyku krolem Polski. Kazimierz zajal wobec moznowladcow odmienne
stanowisko niz jego ojciec i brat. Staral sie zmniejszyc wplywy rady
krolewskiej i Kosciola i oprzec sie na sredniej szlachcie. Szlachta
jednak zdawala sobie sprawe ze swej potegi politycznej i zebrana
w r. 1454 w obozie pod Nieszawa na wyprawe przeciw Krzyzakom, zazadala
od krola wiekszych przywilejow, niz sam zamierzal jej nadac. Dzieki
tym przywilejom powiekszyly sie uprawnienia szlachty kosztem praw krola,
moznowladcow i mieszczan, co dalo w dziejach polskich poczatek okresowi
nazywanemu demokracja szlachecka i stworzylo podwaliny pod rozwoj
parlamentaryzmu. Ozeniony z Elzbieta z rodu Habsburgow, mial Kazimierz
szesciu synow i siedem corek. Przez zone uzyskal dla synow prawa do
tronu czeskiego i wegierskiego, skutkiem czego osadzil najstarszego,
Wladyslawa najpierw na tronie czeskim w r. 1471, a pozniej, w r. 1490
takze na wegierskim. Dynastia jagiellonska panowala wiec na
trzech tronach rownolegle i stala sie najwieksza potega w Europie.
Kazimierz Jagiellonczyk rozszerzyl terytorium Polski. Wlaczyl do Korony
jej dotychczasowe lenna, ziemie gostynska, i rawska na Mazowszu. W miare
jak wymierali tamtejsi ksiazeta Piastowie, odzyskal jeszcze ziemie
oswiecimska. W roku 1454, kiedy zwiazek stanow pruskich cierpiacych
pod jarzmem krzyzackim uciekl sie po opieke krola polskiego,
Kazimierz przyjal zlozony mu hold i wcielil Prusy Zachodnie do Polski.
Wywolalo to wojne z zakonem ktora po 13 latach zakonczona zostala
pokojem w Toruniu w 1466 r. Polska otrzymala Pomorze z Gdanskiem jako
tzw. Prusy Krolewskie i Warmie. Reszta Prus podlegajaca Zakonowi
zostala lennem Polski. Polska odzyskala dostep do morza, co znacznie
przyczynilo sie do podniesienia potegi gospodarczej.
Na wschodzie natomiast zagrazaly Polsce niebezpieczenstwa, poniewaz silna
Moskwa zaczela odbierac Litwie ziemie ruskie, zas Turcji udalo sie zajac
wybrzeza Morza Czarnego. Uzaleznieni od Turcji Tatarzy coraz czesciej
niepokoili ziemie polsko-litewskie.