Poczet Krolow Polskich

Czesc II

1506 - 1795

  • Zygmunt Stary
  • Zygmunt II August
  • Stefan Batory
  • Jan Kazimierz
  • Jan III Sobieski
  • Stanislaw Leszczynski
  • Stanislaw August Poniatowski

    • Zygmunt Stary

    Syn Kazimierza Jagiellonczyka, urodzil sie w r. 1467. Majac 31 lat zostal w r. 1498 ksieciem glogowskim na Slasku, pozniej z polecenia starszego brata, krola czeskiego i wegierskiego Wladyslawa, rzadzil calym Slaskiem. Liczyl lat 39, kiedy obrano go w r. 1506 wielkim ksieciem Litwy i krolem Polski. Wstepowal zatem na tron jako wladca w sile wieku i w pelni doswiadczenia. Zygmunt prowadzil polityke pokojowa, unikal wojen uwazajac je za pociagniecia ryzykowne. Jego polityka zagraniczna przyniosla - obok nielicznych sukcesow - czeste porazki. W r. 1515, na kongresie wiedenskim, pod naciskiem Habsburgow, ktorzy zawarli sojusz z Moskwa przeciw Polsce, zrzekl sie na ich rzecz praw dynastycznych do korony czeskiej i wegierskiej. W dziesiec lat pozniej zgodzil sie na przyjecie holdu od swojego siostrzenca Albrechta, ostatniego Wielkiego Mistrza Krzyzackiego, za cene zgody na przeksztalcenie Zakonu w swieckie lenne ksiestwo pruskie, ktore mialo byc wlaczone do Polski w sytuacji, gdyby wygasla panujaca w nim dynastia. Decyzja ta okazala sie wielkim bledem politycznym.
    W stosunku do Moskwy nie wykorzystal owocow zwyciestwa pod Orsza a nawet pozniej stracil Smolensk. W 1514 r. Moldawia, ktora byla lennem Polski dostala sie pod panowanie tureckie wszczynajac wojne z Polska. Zostala jednak pokonana w 1531r. w bitwie pod Obertynem. Sukcesem takze bylo wlaczenie resztek Mazowsza do Polski z chwila wymarcia tamtejszej lini Piastow.
    W sprawach wewnetrznych Zygmunt Stary kierowal sie zasada daleko idacej tolerancji religijnej. Opieral sie na magnatach lecz nie otrzymal od nich nalezytego poparcia. Szlachta zaczela coraz silniej naciskac na wykonanie uchwalonych poprzednio praw. Przeciwstawila sie takze probie reformy panstwa. Pod koniec panowania wladza stopniowo zaczynala sie wymykac z rak Zygmynta na rzecz grup magnackich, ktorym przewodzila jego zona Bona.
    Na czasy panowania Zygmunta Starego przypada poczatek zlotego wieku kultury polskiej. Krol popieral nauki i sztuke, a Bona starala sie wszczepic w Polsce wloska kulture renesansowa. W tym tez czasie Kopernik opublikowal wyniki swoich wiekopomnych prac, Laski i Taszycki prowadzili dzialalnosc kodyfikacyjna, a Miechowita osiagal slawe dzieki swoim pracom geograficznym. Znakomici architekci wloscy osiedlali sie w Polsce i stali sie tworcami wspanialych budowli. Zygmunt Stary zmarl w r. 1548. Cialo jego spoczelo na Wawelu.

    Zygmunt II August

    Syn Zygmunta Starego i Bony, urodzil sie w r. 1520. Krolem zostal obrany juz w r. 1529, za zycia ojca, a dopiero po smierd Zygmunta Starego w r. 1548 rozpoczal panowanie. W polityce wewnetrznej dazyl Zygmunt August do wzmocnienia wladzy krolewskiej i granicy panstwowej. Budowal zamki warowne, organizowal obrone kresow poludniowo-wschodnich, stworzyl stala armie zaciezna, zwana wojskiem kwarcianym. Rozumial znaczenie dostepu do morza i staral sie nawet budowac flote wojenna na Baltyku. Ostatnim jego wielkim osiagnieciem bylo doprowadzenie zaciesnienia wiezow Polsko-Litewskich. Dotychczasowa osobista unia z Litwa zostala przeksztalcona w unie realna. Oprocz osoby krola laczyl te dwa kraje wspolny sejm i inne instytucje panstwowe. Unia ta, zwana Unia Lubelska zostala uchwalona na sejmie w Lublinie w 1569 roku.
    Polityka zagraniczna Zygmunta II August nie byla tak owocna jak wewnetrzna. Probowal wprawdzie powstrzymac napor Moskwy na Inflanty i w 1569 roku stworzyl z osiadlego tam zakonu Kawalerow Mieczowych swieckie ksiestwo lenne podlegle Polsce i Litwie. Zgodzil sie tez jednak i na to, ze po ksieciu Albrechcie, ktory zlozyl hold jego ojcu, dziedzicami Prus Wschodnich zostali brandenburscy Hohenzollernowie.
    Okres Zygmunta Augusta to okres dalej wzrastajacego dobrobytu. Bogacaca sie szlachta brala coraz szerszy udzial w zyciu politycznym i kulturalnym. Kraj cieszyl sie wspanialym rozkwitem literatury, sztuki, i nauki. Pisali i dzialali wtedy tacy poeci i pisarze jak Rej, Kochanowski, Gornicki, Modrzewski, Kromer i inni.
    Bogactwo, tolerancja religijna i stabilizacja wewnetrzna w Polsce, zapoczatkowane juz za poprzednich wladcow stawaly sie slynne w Europie. Powodowalo to zwiekszony naplyw Zydow ktorzy mieli juz nawet swoje prawa w Polsce. Wyznawcy nowo powstajacych w Europie wyznan religijnych: luteranie, kalwini, arianie (bracia czescy) i inni, znajdowali tutaj schronienie przed przesladowaniami i wojnami na tle religijnym w innych krajach zachodniej Europy.
    Krol Zygmunt II August okazal sie jednym z najkulturalniejszych i najpotezniejszych wladcow tej epoki. W testamencie, swoje zbiory, zwlaszcza slynna kolekcje arrasow zapisal Rzeczypospolitej. Ze zwiazkow z Anna i Katarzyna Habsburzankami ani z Barbara Radziwillowna nie pozostawil po sobie potomkow, wskutek czego wygasl na nim rod Jagiellonow.
    Cialo zmarlego monarchy pochowano w r. 1572 w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, obok Zygmunta Starego.

    Stefan Batory

    Rodzicami jego byli wojewoda Stefan Batory i Katarzyna Telegdi. Urodzil sie w r. 1533. W r. 1571 zostal ksieciem siedmiogrodzkim, a w czasie elekcji w r. 1575 wystapil po raz drugi jako kandydat na krola polskiego obok m.in cesarza Maksymiliana i cara Iwana Groznego. Ze wzgledu na prestiz Jagiellonow wybrano jednak Anne Jagiellonke, corke Zygmunta Starego i Bony. Batory zeniac sie z Anna stal sie krolem Polski. Wybor okazal sie szczesliwy, bo nowy krol rychlo zapewnil sobie powazanie i dal sie poznac jako energiczny wladca, doskonaly wodz i organizator. Pod wzgledem religijnym zapewnil Batory religii katolickiej przodujace stanowisko, przestrzegajac jednak zasad tolerancii religijnej. Popieral szkolnictwo prowadzone przez jezuitow, otworzyl tez Akademie w Wilnie. Wyrazil zgode na utworzenie Trybunalu Koronnego, mimo ze zdawal sobie sprawe iz oddaje najwyzsza wladze sadownicza w rece organu wybieranego przez szlachte. W rzadach opieral sie na sredniej szlachcie, ktorej przywodca byl Jan Zamojski. Doceniajac jego wartosc powierzyl mu najwyzsze urzedy: kanclerza oraz hetmana wielkiego koronnego. Zaraz na poczatku panowania musial pokonac Gdansk, ktory nie uznal jego elekcji, trwajac przy cesarzu Maksymilianie. Prowadzil tez dalej wojne z Moskwa o Inflanty, przerwana za Zygmunta Augusta. W ciagu trzech wypraw zdobyl Polock, Wielkie Luki i oblegal Pskow, az wreszcie w r. 1582 za pogrednictwem legata papieskiego Possevina zostal zawarty rozejm z Moskwa w Jamnie Zapolskim. Na mocy tego rozejmu Inflanty zostaly przy Polsce.
    Jako byly ksiaze siedmiogrodzki rozumial Batory doskonale groze niebezpieczenstwa tureckiego i dlatego myslal o krucjacie polsko-rosyjskiej przeciwko Turcji. Niespodziewana smierc krola w r. 1586 nie pozwolila tych planow wprowadzic w czyn. Pochowano go na Wawelu.

    Jan Kazimierz

    Syn Zygmunta Ill i jego drugiej zony Konstancji, przyrodni brat Wladyslawa IV, urodzil sie w r. 1609. Wladca ten przezyl w mlodosci niezwykle przygody. Najpierw bral udzial w wojnie Francji z Niemcami po niemieckiej stronie i ujety przez Francuzow, przebywal u nich dwa lata w wiezieniu. Wypuszczony na wolnosc wskutek staran Wladyslawa IV udal sie do Rzymu, gdzie wstapil do zakonu jezuitow i wkrotce zostal kardynalem. Zwolniony przez papieza od slubow zakonnych i godnosci kardynalskiej, z chwila gdy jego brat, biskup Karol, wycofal swoje pretensje do tronu polskiego, byl po smierci Wladyslawa IV jedynym kandydatem do korony. Obrany krolem pojal za zone wdowe po Wladyslawie, Marie Ludwike, i objal rzady w niezwykle trudnej sytuacji, do ktorej opanowania nie posiadal dostatecznej energii.
    Po smierci Stefana Batorego, za panowania Zygmunta III Wazy i Wladyslawa IV Polska doznala silnego oslabienia wewnetrzenego i w konsekwencji sporych strat terytorialnych. Mimo niewatpliwego talentu wojskowego Jan Kazimierz nie byl w stanie opanowac sytuacji. Zajety walkami na wschodzie z Chmielnickim i Rosja nie byl w stanie oprzec sie najazdowi Szwedow ktorzy wkroczyli od polnocy i zachodu. Sytuacje pogorszyla zdrada magnatow, Radziwillow, Opalinskich i Radziejowskich. Szwedzi zalali prawie caly kraj a krol musial szukac schronioenia poza granicami Polski. Przed calkowita utrata niepodleglosci uratowaly Polske patriotyczne masy spoleczne, obrona Czestochowy, konfederacja szlachty w Tyszowcach, i wojna Szwecji z Rosja o Inflanty. Ostatecznie odparto "potop" i zawarto szereg traktatow pokojowych. Na mocy tych traktatow: welawsko-bydgoskiego Polska stracila zwierzchnictwo nad Prusami Ksiazecymi, traktat oliwski w 1660 r. oddal Szwecji wiekszosc Inflant, i rozejm andruszowski z Rosja w 1667r. przyniosl utrate Smolenska, Czernichowa, Kijowa i calego Zadnieprza.
    W kraju nastapil gleboki kryzys gosodarczy. Wylano wiele krwi. Spalone miasta, wyludnione i zniszczone wsie, zrujnowane folwarki szlacheckie to obraz Rzeczypospolitej w polowie XVII wieku. Proby krolewskie zreformowania ustroju i ograniczenia wolnej elekcji nie powiodly sie. Zwyrodnienie demokracji poglebialo sie.
    Jan Kazimierz zrzekl sie panowania w 1668 r. i wyjechal do Francji. Umarl w osamotnieniu w 1672 r. Cialo jego sprowadzono z Paryza do Krakowa i zlozono na Wawelu.

    Jan III Sobieski

    Syn kasztelana krakowskiego Jakuba Sobieskiego i Teofilii Danilowiczowny, wnuczki hetmana Zolkiewskiego, urodzil sie w r. 1629. Studia odbyl w Akademii Krakowskiej, Po czym podrozowal po Europie, pozniej walczyl przeciw Kozakom i Szwedom. Pojawszy za zone dworke krolowej Marii Ludwiki, wdowe po wojewodzie Zamoyskim, Francuzke Marie Kazimiere d'Arquien ("Marysienke"), zblizyl sie do kol dworskich i stronnictwa francuskiego. Przynioslo mu to po rokoszu Lubomirskiego bulawe hetmana wielkiego koronnego, ktorej okazal sie w calej pelni godny, wygrywajac bitwe z Kozakami i Tatarami pod Podhajcami. Po elekcji Michala Wisniowieckiego byl przeciwnikiem krola i popierajacej go konfederacji, co zmniejszylo jego popularnosc wsrod szlachty. Odzyskal ja jednak niebawem dzieki odnoszonym nadal zwyciestwom, a wspanialy sukces, jakim byla slynna bitwa pod Chocimiem, uwienczyl go po smierci Michala korona krolewska w r. 1674. Ten niemal jednomyslny wybor na krola okazal sie wyjatkowo trafny. Sobieski posiadal dwa wielkie talenty - doskonalego polityka i znakomitego wodza. Ponadto w pamieci pokolen pozostal jako ostatni przedstawiciel tradycyjnych cnot sarmackich. Zwyciestwo pod Wiedniem przynioslo mu europejska slawe, a Turcji odebralo raz na zawsze ochote do dalszych podbojow w srodkowej Europie. Jan III zamierzal zorganizowac lige antyturecka przy udziale Polski, Austrii i Rosji. W tym celu zawarl z Rosja w r. 1686 dlugotrwaly pokoj, tzw. pokoj Grzymultowskiego. Chcial poza tym odzyskac dla Polski Moldawie i Woloszczyzne. Prowadzil rowniez czynna polityke baltycka. Plany Sobieskiego upadly jednak skutkiem coraz silniejszej opozycji wewnetrznej. Magnaci, niechetni silnej wladzy monarszej i podburzani przez Austrie, niewdzieczna za uratowanie jej przed Turkami, sprzeciwiali sie stale wszelkim planom dynastycznym Jana III. Proby odwolywania sie do opinii mas szlacheckich nie odnosily skutku, gdyz magnateria opanowala stopniowo sejmiki, trybunal i sejmy, podporzadkowujac sobie drobna i srednia szlachte. Smierc krola w r. 1696 zamknela okres potegi naszego panstwa. Odtad oslabione wewnetrznie przez kryzys gospodarczy, zniszczczenia wojenne i anarchie moznowladcow, stalo sie ono jedynie przedmiotem polityki sasiednich mocarstw. Rozpoczal sie rowniez upadek kultury polskiego baroku.
    Prochy Sobieskiego spoczely na Wawelu.

    Stanislaw Leszczynki

    Syn magnata wielkopolskiego, Rafala Leszczynskiego i Anny Jablonowskiej, urodzil sie w r. 1677. Zona jego byla Katarzyna Opalinska, z ktora mial corke Marie-Karoline, pozniejsza zone krola francuskiego Ludwika XV. Krolem polskim zostal po raz pierwszy w r. 1704, gdy Karol XII usunal z tronu Augusta II. Wladca szwedzki zamierzal poczatkowo osadzic na tronie polskim syna Jana III, Jakuba Sobieskiego, gdy sie to jednak okazalo niemozliwe, przeforsowal elekcje wojewody poznanskiego, Stanislawa Leszczynskiego. Kiedy po klesce Szwedow pod Poltawa Piotr I wprowadzil znowu na tron Augusta II, Leszczynski nie stanal z nim do walki, lecz opuscil Polske i osiadl we Francji. Dopiero po smierci Augusta II wystapil ponownie jako kandydat do tronu i zostal wybrany przez ogromna wiekszosc szlachty w r. 1733. Austria i Rosja popieraly jednak syna Augusta II, a Rosja wyslala nawet przeciw Leszczynskiemu korpus woiska; byl to juz bowiem okres, kiedy o elekcji w Polsce decydowal wylacznie przetarg miedzynarodowy, a obce wojska wkraczaly do Polski bez przeszkod. Tak wiec Leszczynski, przybywszy do Gdanska, zostal tu oblezony przez Rosjan i zmuszony do powtornego wyjazdu za granice. Ziec jego, Ludwik XV, ofiarowal mu w dozywocie ksiestwo lotarynskie i sklonil do zrzeczenia sie korony polskiej w r. 1736. Rzadzil doskonale Lotaryngia, ale nie wyzbyl sie do konca zycia nadziei odzyskania korony polskiej. Umarl w Lotaryngii w r. 1766, pozostawiwszy po sobie w tym kraju najlepsza pamiec. Cialo jego pochowano w Bonsecours kolo Nancy. Byl to czlowiek gleboko wyksztalcony, przejety postepowymi ideami, rozumny, ambitny, ale bez energi i doswiadczenia wojskowego. Napisal wiele rozpraw politycznych, ktore przygotowywaly grunt pod spoleczno-polityczne reformy pozniejszego okresu Oswiecenia. Uchodzil tez za autora dziela pt. "Glos wolny wolnosc ubezpieczajacy", ktore odwaznie domagalo sie reformy ustroju politycznego Polski oraz poprawy doli chlopow droga zamiany panszczyzny na czynsz, jak tez nadania im wolnosci osobistej.

    Stanislaw August Poniatowski

    Syn wojewody mazowieckiego Stanislawa Poniatowskiego i Konstancji Czartoryskiej, urodzil sie w r. 1732. Dzieki poparciu rodziny Czartoryskich oraz na wyrazne zyczenie carycy, Katarzyny II zostal obrany krolem w r. 1764. Jego elekcja rozpoczela okres czesciowej naprawy ustroju panstwa. Wszechwladny w Warszawie ambasador rosyjski Repnin podsycal umiejetnie niechec do krola roznych grup magnackich oraz opozycje roznowiercow, nie dopuszczajac w ten sposob powazniejszych reform. Przeciwko tej dzialalnosci zawiazala sie w 1768 roku konfederacja barska. Byl to ruch zbrojny o charakterze patriotycznym, dazacym do odzyskania suwerennosci. Konfederacja poniosla jednak kleske a jej ostateczny upadek zakonczyl sie pierwszym rozbiorem Polski w 1772r. W jego wyniku Rosja zajela kresy polnocno-wschodnie, Prusy odciely Polske od Baltyku, a Austria zagarnela znaczna czesc Malopolski zwanej odtad Galicja. Doszlo tez do dalszego oslabienia wladzy krola i wzmozonej kontroli zaborcow nad dzialalnoscia polityczna panstwa.
    Mimo zwyrodnialej demokracji dzieki ktorej wewnetrzni potentaci i oscienne panstwa mogly manipulowac szlachta na sejmach i sejmikach w swoich interesach, zdolano dzwignac nieco stan gospodarczy. Przeprowadzono tez szereg reform spoleczno-politycznych. Dzieki dzialalnosci krola i energicznych, swiatlych sil patriotycznych, powstala Komisja Edukacji Narodowej - centralna instytucja zajmujacej sie szkolnictwem na ktorej doswiadczeniach wzorowaly sie inne panstwa. Przeprowadzila ona reforme szkolnictwa, dzwignela z upadku Akademie Krakowska i przewodzila patriotycznemu ruchowi spolecznemu. Calkowita reforme ustroju panstwa mial dokonac sejm. Mimo energicznych destruktywnych staran sil zewnetrznych zdolal on uchwalic 3 Maja 1791 roku konstytucje, zwana potem Konstytucja 3 Maja. Konstytuca ta, bardzo nowoczesna na owe czsy, znosila "liberum veto" i wolna elekcje, wprowadzala tron dziedziczny, nadawala mieszczanom szersze niz dotychczas uprawnienia, i chlopom opieke rzadu. Reakcyjne sily wewnetrzne manipulowane przez Rosje, Austrie i Prusy oraz zbrojna interwencja Rosji udaremnily wprowadzenie w zycie konstytucji. Nastapil II rozbior Polski pomiedzy Rosje i Prusy. Rosja zabrala znaczna czesc Bialorusi i Ukrainy, a Prusy Kujawy i Wielkopolske. Na rozbior ten spoleczenstwo zareagowalo zbrojnym zrywem pod wodza Tadeusza Kosciuszki. Nie majac jednak silnej, regularnej armii powstanie to nie mialo wielkich szans zwyciestwa wobec silnych rozbiorcow. Kleska powstania spowodowala w 1795 r. III, calkowity rozbior Polski jako panstwa.
    Stanislaw August Poniatowski w czasie powstania zachowal sie biernie. Po przeprowadzeniu rozbioru zlozyl korone i osiadl w Grodnie. Trzy lata pozniej umarl w Petersburgu. Cialo jego najpierw spoczelo w Petersburgu, potem zlozono je w rodzinnym miescie, Wolczynie.

    Potezne kiedys kiedys panstwo, bogate, otwarte, tolerancyjne, o pieknej poczatkowo historii demokracji, ktora jednak zdegenerowana stala sie przyczyna upadku panstwa ktore ja stworzylo. Nie pierwsze to panstwo ktore w ten sposob zginelo. "Chleba i igrzysk" wolal Rzym, nie mial jednak kto go bronic.

    Polska po 150 latach niewoli i brutalnego niszczenia narodu odzyskala niepodleglosc na 20 lat. Zbrojna agresja Niemiec w 1939r. i jeszcze bardziej brutalna okupacja przerwaly okres odbudowy. Kleska Niemiec w II Wojnie Swiatowj nie przyniosla jednak Polsce niepodleglosci. Uklad Jaltanski ktorego glownym sygnatariuszem byly USA oddal Polske i cala srodkowa Europe w rece ZSRR. Jak do tej pory jest on skrupulatnie przestrzegany.

    netpol@interaccess.com